Kemphaan

De Kemphaan is een middelgrote steltloper en spectaculaire weidevogel. Hij heeft meerdere gedaanten. Normaal zijn zowel man als vrouw gevlekt grijsbruin van kleur, de onderzijde is lichter grijs. De snavel is ongeveer net zo lang als de kop en iets naar beneden gebogen.

In het voorjaar evenwel, ondergaat het mannetje een ware gedaanteverandering. Zijn broedkleed is namenlijk nogal opvallend vanwege een imposante kraag en kuif. De veren in die kraag hebben een zeer variabele kleur en worden tijdens de balts opgezet.

Kemphanen zijn vooral bekend door deze fraaie voorjaarstooi. De mannetjes houden op zgn toernooiveldjes schijngevechten om de gunst van de vrouwtjes. Als een vrouwtje is veroverd wordt meteen gepaard. Na de paring draait het vrouwtje alleen op voor de zorg van het broedsel. Mannetje èn vrouwtje paren met meerdere partners.

Deze steltloper is tegenwoordig zeldzaam. Tijdens de trek kunnen ze wel her en der opduiken, maar echt grote concentraties zijn vrijwel voorbehouden aan Friesland (voorjaar). De kleine aantallen overwinteraars concentreren zich met name in Zeeuws-Vlaanderen. Ook de aantallen doortrekkers zijn drastisch verminderd.

Begin twintigste eeuw was de Kemphaan nog een lokaal algemene broedvogel, met een ruime verspreiding over de lage delen van het land en een plekgewijs voorkomen elders. Maar waar er in 1950 nog zo'n 6000 broedende vrouwtjes waren, is de Kemphaan nu als broedvogel zo goed als uit Nederland verdwenen.

De laatste broedvogels houden zich op in extensief benutte graslanden (meest met aangepast beheer) in Friesland en Noord-Holland. Die afname is veroorzaakt door verlaging van grondwaterpeil, intensieve bemesting, zware beweidingsdruk en andere bijverschijnselen van de moderne landbouw. Afname is evenzo vastgesteld in andere delen van Noordwest-Europa (bron: zie vogel.asp r398).

De Kemphaan laat een hele sterke afname zien van het aantal broedvogels (99% vanaf 1950), in combinatie met een zeer beperkte verspreiding. In de ons omringende landen is de soort inmiddels bijna als broedvogel verdwenen. In het agrarisch gebied zijn nauwelijks nog kansen om succesvol te broeden als gevolg van verlies van geschikt leefgebied. Dit komt door ontwatering, overbemesting, frequent en vroeg maaien, hoge beweidingsdruk, eenvormige grasmat etc. De Kemphaan staat daarom op de Rode Lijst.

Oplevingen van de stand werden veroorzaakt door de inpoldering van het Lauwersmeer. Recent zijn kemphanen in zeer klein aantal gaan broeden in nieuwe, open en natte moeras- en graslandgebieden (Groningen) (bron: Vogelbescherming Nederland ).