Torenvalk

De Torenvalk is een middelgrote valk met slanke, spitse vleugels en vrij lange staart. Hij leeft in open natuur- en cultuurlandschappen waar hij op zijn prooi jaagt, bij voorkeur muizen. Soms staan ook kleine vogels of kevers op het menu, of bijvoorbeeld zandhagedissen (in de duinen).

Zo kent vrijwel iedereen deze valk: biddend lijkt hij stil te hangen in de lucht, feitelijk langzaam tegen de wind in vliegend, met afhangende uitgespreide staart, kop naar beneden gericht, zoekend naar zijn maal. Krijgt de Torenvalk die in het vizier, dan laat hij zich met half ingeklapte vleugels steil naar beneden vallen, stoot zijn prooi en grijpt die met zijn klauwen. Torenvalken kunnen blijkbaar ook urinesporen van (veld)muizen waarnemen, waardoor als het ware een spionagekaart met daarop ingetekend allerlei verborgen routes ontstaat in het brein van de Torenvalk (bron VBNL).

Mantel en rug van deze valk zijn kastanjebruin, het mannetje heeft een grijze kop en stuit (foto), het vrouwtje is veel eentoniger bruin en fijn gebandeerd. De borst van beide geslachten is licht van kleur en 'verticaal' gevlekt. De staart van beide is voorzien van een zwarte eindband.

Het aantal broedparen bedraagt anno 2013 ongeveer 5.000 tot 7.500 (bron SOVON) en varieert met de veldmuizenstand. Helaas is de trend neerwaarts. Het valkennest is eigenlijk geen echt nest te noemen. De eieren worden op een rots, gebouw of boomholte, of in een verlaten nest gelegd. Tegenwoordig zijn deze valken vooral aangewezen op speciale torenvalkkasten. De 3 - 5 eieren worden hoofdzakelijk door het vrouwtje uitgebroed, waarbij het mannetje voor voedsel voor zijn partner zorgt. De jongen worden door beide ouders gevoerd.

De landelijke aantallen namen af rond 1960 door gebruik van landbouwvergif maar herstelden daarna. Sinds ongeveer 1990 nemen ze voortdurend af, met kleine tijdelijke oplevingen in veldmuisrijke jaren. Steeds intensiever grondgebruik maakt grote delen van het boerenland ongeschikt voor Torenvalken: er is simpelweg onvoldoende voedsel.

De broedpopulatie in de periode 1998-2000 telt zo'n 5000 tot 7500 paren. Ondanks een licht herstel de afgelopen jaren is de trend neerwaarts (bron: zie vogel.asp r398).

Het aantal broedparen Torenvalk in Meijendel komt al vanaf de eeuwwisseling niet boven de twee (in 2009 drie) en dat is dan voor een groot deel dankzij de nestkast boven in de watertoren. In 2016 is daar voor het laatst (voorlopig?) succesvol gebroed en zijn vier jonge Torenvalken uitgevlogen. In 2017 is aanvankelijk wederom sprake van broedende Torenvalken, maar is de kast overgenomen door Slechtvalken. De kast lijkt echter ongeschikt voor deze valk en die broedpoging mislukt. Sindsdien zijn Torenvalken niet meer echt in deze broedkast gezien.

Broedende Torenvalken via de webcam

Al jaren wonen Torenvalken bovenin de Scheveningse watertoren in Meijendel. Die toren staat op het terrein van Dunea (Kavel 41 ), de nestkast zit op 49 meter hoogte. In dit nieuwsbericht van 2013 is de historie van deze kast in de watertoren te lezen (gedateerd 11mei).

Jaarlijks is van maart t/m juli het wel en wee van deze Torenvalken live te volgen via 'Beleef de lente' bij Vogelbescherming Nederland. Het weblog op die site wordt beheerd door medewerkers van duinwaterbedrijf Dunea.

Broedsucces Torenvalken watertoren Meijendel
"1999 werden de eerste 6 jongen geringd. Het nest heeft vervolgens elk jaar een broedgeval opgeleverd maar pas in 2004 is weer met het ringen gestart. In 2004 t/m 2011 hadden we telkens 5 jongen en in 2012 weer 6. Niet elk jaar zijn ze geringd. Soms waaide het te hard of was er geen tijd op het juiste moment en waren de jongen al te groot. In 2009 is de kast vernieuwd omdat de bodem er dreigde uit te vallen." [Arend de Looff]

In 2013 is ook gebroed, maar door het koude en natte voorjaar waren er veel te weinig prooidieren. Waarschijnlijk mede door onervarenheid van het jonge mannetje, is broedsucces in dat jaar uitgebleven. In de jaren daarna is weer wel met succes gebroed in de toren.
Lees het verloop via deze links: 2015, 2016 en 2017.

Sinds maart 2018 staan de webcams in en voor de nestkast wederom aan. Maar… dit jaar lijken de Torenvalken verstoten door Slechtvalken die de kast hebben 'gekraakt'.

Het gaat niet goed met de torenvalk in Nederland, daarom is de soort in 2017 op de Rode Lijst van Nederlandse broedvogels terecht gekomen. Deze valk neemt als broedvogel en als overwinteraar vanaf 1990 gestaag in aantal af, een afname die de laatste jaren zich zelfs heeft versneld. Afname van de laatste decennia wordt geweten aan de intensivering van het agrarisch gebruik van graslanden, waardoor er over het algemeen veel minder veldmuizen in voorkomen. In bijzondere gevallen is er nog sprake van een muizenplaag en een tijdelijke opleving van de stand (zoals in 2014) (bron: Vogelbescherming Nederland ).