Nachtzwaluw

De Nachtzwaluw keert in mei terug uit Afrika naar de heideterreinen en kaalgekapte bospercelen. Daar snort hij de hele zomer tot in augustus. Ook in Meijendel is deze hoogst bijzondere vogel te vinden.

De Nachtzwaluw is een vogel die zich niet in een hokje laat stoppen. Het is geen uil, maar ook geen zwaluw. Hij hoort eigenlijk nergens bij. Met zijn grote uilenogen heeft hij wel wat van een uil weg, maar zijn lange vleugels doen eerder een soort zwaluw vermoeden. Ook de leefwijze in de avondschemering en 's nachts doen een soort uil vermoeden.

Met zijn snorrende of ratelende geluid dat heel ver draagt, probeert hij een vrouwtje te verleiden en andere mannetjes op een afstand te houden. Hij laat zich zelden zien en vertrouwt overdag volledig op zijn bruinige schutkleur.

Nachtzwaluwen leven van grote nachtvlinders die ze in de lucht vangen. De twee (altijd twee!) jongen, worden op de grond grootgebracht totdat ze zelfstandig kunnen vliegen. In september verlaten ze ons land weer.

Taxonomie. Er komen verschillende 'zwaluwen' in Nederland voor. Deze Nachtzwaluw is in taxonomische zin eigenlijk geen echte 'zwaluw' maar behoort tot de familie Caprimulgidae, de nachtzwaluwachtigen. Boerenzwaluw, Huiszwaluw en Oeverzwaluw behoren tot de familie der Hirundinidae en zijn daarmee 'echte zwaluwen'. Dan is er verder nog de Gierzwaluw, maar die zit in weer een andere familie, de Apodidae uit de orde Apodiformes ('Gierzwaluwachtigen') en is eigenlijk meer verwant aan de kolibri.

Rond het begin van de vorige eeuw broedden enkele duizenden paren Nachtzwaluwen in ons land, met name op de oostelijke en zuidelijke zandgronden en in de duinstreek. Vooral op droge, halfopen gronden als heide en duinvalleien was het typische geratel van het mannetje 's nachts niet van de lucht. Met het ontginnen van veel van die gronden nam de stand navenant af. Rond 1975 waren minder dan duizend paren over en was het westen des lands vrijwel ontvolkt. Sindsdien zijn de laatste bolwerken in het noordoosten - op het Bargerveen na - ook vrijwel verlaten. Begin 90'er jaren broedden 450 tot 600 paar nachtzwaluwen in ons land, het leeuwendeel daarvan op de Veluwe en in Noord-Brabant en Limburg.

Sinds het midden van de jaren '90 is er sprake van een licht herstel van de populatie: zowel op de Veluwe als in Noord-Brabant namen de aantallen weer toe, tot 950-1100 paren. In de 2014 telt de broedpopulatie in ons land zo'n 2600-2900 paren (bron: zie vogel.asp r398).

2007 is het Jaar van de Nachtzwaluw

Begin vorige eeuw was de Nachtzwaluw een veel voorkomende broedvogel van onder andere de duinstreek. Maar de aantallen maakten een dramatische val door en rond 1975 waren er landelijk minder dan 1000 paren over en was het westen van het land goeddeels verlaten. Het dieptepunt lag rond 1990 met nog maar ca. 500 broedparen. Lees verder in het volgende blok.

Daarna is sprake van een licht herstel. Desalniettemin en alles bij elkaar een nogal zorgwekkende verloop en daarom hebben SOVON en Vogelbescherming Nederland in 2007 het 'Jaar van de Nachtzwaluw' georganiseerd teneinde de soort extra te ondersteunen. De gestelde doelen waren een landsdekkend beeld te krijgen van de verspreiding en aantallen van de Nachtzwaluw, basiskennis over de ecologie in Nederland te verzamelen en het voorkomen van de Nachtzwaluw en zijn boeiende leefwijze bekend te maken onder een breder publiek. Bekijk de uitkomsten in het eindrapport via deze link.

Grootste probleem voor de Nachtzwaluw vormt het ongeschikt worden van het leefgebied doordat successie plaatsvindt. Dat proces wordt versneld door de stikstof die vanuit lucht neerslaat (oorzaak: intensieve landbouw en verkeer). Veel heidevelden vergrassen daardoor en voedsel voor de Nachtzwaluw verdwijnt op die manier. En ook verdwijnen onbegroeide plekken, zodat Nachtzwaluwen moeite hebben een broedplek te vinden, want ze broeden op de kale grond. Onduidelijk is welke bedreigingen er bestaan in de overwinteringsgebieden. De recente opleving is deels bevorderd door selectieve boskap en andere vormen van heideherstel die tot vergroting van broedhabitat leiden. Wellicht is er ook effect van klimaatverandering (bron: Vogelbescherming Nederland ).

Na jarenlang opgenomen te zijn geweest in de Rode Lijst van Nederlandse broedvogels (1995, 2004) is dat sinds de lijst van 2017 niet langer het geval.

Lees ook het artikel op Vogelbescherming Nederland 'Nachtzwaluw in de lift" (10-10-2017).